สื่องานวิจัยเพื่อท้องถิ่น หนังสือ จดหมายข่าวงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น สื่อ Multimedia Gallery รบบรวมรูปภาพ Gallery รบบรวมรูปภาพ
 
     

 
 
 

ปีที่ 14 ฉบับที่ 6
พ.ย - ธ.ค 2556


เวทีฟอรั่ม การอ่านยโสธร
เวทีเปลี่ยนความคิด สร้างอิสระแห่งการเรียนรู้ : สตูล
บทเรียนความสำเร็จ : กลไกเครือข่ายยุติธรรมชุมชนสู่สังคมเป็นสุข
 
ห้องสมุดงานวิจัย สกว.
ฐานข้อมูลนักวิชาการประเทศไทย
 
ท่องเที่ยววิถีไทย
ศูนย์ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นนครศรีธรรมราช
ศูนย์ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นนราธิวาส
การท่องเที่ยวโดยชุมชน
งานวิจัยเพื่อท้องถิ่นภาคอีสาน
ศูนย์ประสานงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นจ.สมุทรสงคราม
 
 




 

 
 
อบต. เขาพระ เปิดใจลอง "วิจัยเพื่อท้องถิ่น" ค้นตัวตน เพื่อคนท้องถิ่น
 

อบต. เขาพระ เปิดใจลอง “วิจัยท้องถิ่น” ค้นตัวตน เพื่อคนท้องถิ่น

เกศสุดา สิทธิสันติกุล

“ไม่รู้ว่างานวิจัยเพื่อท้องถิ่นคืออะไร แต่เมื่อมาสัมผัสแล้วเป็นความภูมิใจในการรื้อฟื้นอดีตที่ผ่านมา ทำให้ชุมชนได้เรียนรู้ถึงวัฒนธรรมและคุณค่าของทรัพยากรธรรมชาติที่มีอยู่” จากใจเสน่ห์ จรเปลี่ยว สมาชิก อบต. เขาพระ หมู่ 12 และหัวหน้าโครงการวิจัย

คงเป็นเรื่องยากที่จะเอ่ยเช่นนี้หากมิได้เรียนรู้กับมือตนเอง…

ก่อนเริ่มต้นต่างรู้ดีว่าถึงสภาพพื้นที่ตำบลเขาพระ อำเภอพิปูน จังหวัดนครศรีธรรมราช ว่าเป็นอย่างไร…

ตำบลเขาพระ เป็นที่ราบสองฝั่งลำคลองดินแดงซึ่งไหลผ่านตำบลจากอุทยานแห่งชาติเขาหลวง ลงสู่ทิศใต้ของตำบล ส่งผลให้พื้นที่ทางด้านทิศเหนือของตำบล เป็นที่ราบเชิงเขาที่มีความอุดมสมบูรณ์ทางธรรมชาติ เป็นแหล่งกำเนิดของต้นน้ำละธารหลายสายที่ไหลหล่อเลี้ยงคนในชุมชนเขาพระและชุมชนไกล้เคียง

ในปี พ.ศ. 2531 ตำบลเขาพระ ต้องประสบกับอุทกภัยครั้งใหญ่ที่สุด มีการไหล่บ่าของต้นไม้และน้ำป่าอย่างรุนแรง เกิดความเสียหายทั้งต่อชีวิตและทรัพย์สินของประชาชนเป็นจำนวนมาก ส่งผลให้เกิดโครงการอ่างเก็บน้ำคลองดินแดงตามกระแสพระราชดำริของพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว และในปัจจุบันอ่างเก็บน้ำได้เริ่มกักเก็บน้ำแล้ว ส่งผลให้ทัศนียภาพบริเวณอ่างเก็บน้ำคลองดินแดง มีความสวยงามเป็นอย่างยิ่ง ประกอบกับตำบลเขาพระอยู่ติดกับอุทยานแห่งชาติเขาหลวง จึงแหล่งท่องเที่ยวอยู่เป็นจำนวนมาก เช่น บ่อน้ำร้อน ภูเขาพระ น้ำตกแสนห่า จึงมีประชาชนและนักท่องเที่ยวเป็นจำนวนมากเดินทางไปพักผ่อนตามสถานที่ท่องเที่ยวต่างๆ ในชุมชน

อย่างไรก็ตาม ยังมีเรื่องราวทางประวัติศาสตร์วัฒนธรรมมากมายที่เกี่ยวข้องกับสถานที่ท่องเที่ยวมากมายที่ยังไม่ได้ศึกษาและบอกเล่าให้คนนอกได้รับรู้ ไม่ว่าจะเป็นประวัติพ่อท่านชีปะขาว เรื่องของถ้ำ ประวัติการค้นพบเศียรพระ ความเป็นมาของบ่อน้ำร้อน เป็นต้น สมหมาย กรายแก้ว รองนายก อบต. “อำเภอพิปูนเคยมีการรบราฆ่าฟันกัน กลายเป็นภาพในใจที่ทำให้คนกลัวอำเภอพิปูน จึงอยากบอกให้คนรู้ว่าเราคือเขาพระ เราคือพิปูน ที่มีแหล่งท่องเที่ยว และเรื่องราวทางประวัติศาสตร์วัฒนธรรมอันดีงาม”

ประกอบกับขาดรูปแบบการจัดการการท่องเที่ยวที่ดี และยังไม่มีองค์กรใดเป็นเจ้าภาพหลักที่จะดูแล มีปัญหาเรื่องขยะ ความปลอดภัย ที่สำคัญหากปล่อยปะละเลย ธรรมชาติอาจถูกทำลายไป เรื่องราวทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม ก็ไม่ได้รับการถ่ายทอด “อยากสร้างจิตสำนึกให้เยาวชนและผู้เข้ามาท่องเที่ยว เห็นคุณค่าอันเอนกอนันต์ของทรัพยากรธรรมชาติ” นอกเหนือไปจากผลประโยชน์เรื่องรายได้ที่จะเกิดขึ้น

เมื่อคุณเชาวลิตร สิทธิฤทธิ์ ผู้ประสานงานเครือข่าย อบต. เขาหลวง ได้มาเปิดงานวิจัยเพื่อท้องถิ่น คุณเสน่ห์ จรเปลี่ยว คิดว่า “เป็นความท้าทายที่น่าจะลอง แม้จะยังไม่รู้จักงานวิจัยเพื่อท้องถิ่นว่าคืออะไร” เพื่อให้บรรลุความตั้งใจดังกล่าว ทั้งไม่ได้ขัดต่อภารกิจของ อบต. ตามรัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พ.ศ. 2540 หมวดที่ 5 แนวนโยบายพื้นฐานแห่งรัฐ มาตราที่ 79 รัฐจะต้องส่งเสริมและสนับสนุนให้ประชาชนมีส่วนร่วมในการสงวน บำรุง รักษาและใช้ประโยชน์จากทรัพยากรธรรมชาติ หมวดที่ 9 การปกครองส่วนท้องถิ่น มาตราที่ 290 เพื่อส่งเสริมรักษาสิ่งแวดล้อม องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่น ย่อมมีอำนาจหน้าที่ตามที่กฏหมายบัญญัติและตามพระราชบัญญัติสภาตำบลและองค์การบริหารส่วนตำบล พ.ศ. 2537 มาตรา 66 องค์การบริหารส่วนตำบลมีอำนาจหน้าที่ในการพัฒนาตำบลทั้งในด้านเศรษฐกิจ สังคมและวัฒนธรรม มาตรา 67 (7) ที่ว่า คุ้มครอง ดูแล และบำรุงรักษาสิ่งแวดล้อม มาตรา 68 (11) ดูแลการพาณิชย์ การท่องเที่ยว การผังเมือง

เมื่อเป็นดังนี้ จึงได้พูดคุยกับ อบต. เขาพระ และ แกนนำในท้องถิ่น ถามกันว่าอยากทำหรือปล่าว ซึ่งก็เห็นตรงกันว่า “ถ้าวันนี้ไม่ทำ แล้วใครจะทำ” ที่สำคัญคือ ”การเป็นผู้นำท้องถิ่น ควรรู้จักเรื่องของท้องถิ่นตนเองให้มากกว่าคนอื่น” จึงร่วมกันทำโครงการ “การศึกษารูปแบบการจัดการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ-วัฒนธรรมที่มีความเหมาะสมต่อพื้นที่ขององค์การบริหารส่วนตำบลเขาพระ ระยะที่ 1” เพื่อหาคำตอบว่า “องค์การบริหารส่วนตำบลเขาพระจะมีรูปแบบในการจัดการท่องเที่ยวเชิงนิเวศ-วัฒนธรรม โดยกระบวนการมีส่วนร่วมของชุมชน และมีความเหมาะสมกับบริบทกับชุมชนเขาพระได้อย่างไร” ในพื้นที่หมู่ที่ 1, 2, 3, 5, 9 และ 10 ของตำบลเขาพระ โดยมีทีมที่ปรึกษาหลากหลาย อาจารย์ กศน. อ. พิปูน ปลัด อบต. เขาพระ อาจารย์ และ ผู้อำนวยการโรงเรียนจุฬาภรณ์วิทยาคาร นายกองค์การบริหารส่วนตำบลเขาพระ ผู้อำนวยการโรงเรียนพิปูนสังครักษ์ประชาอุทิศ และผู้อำนวยการโรงเรียนวักหน้าเขา หัวหน้าอุทยานแห่งชาติเขาหลวง

กระบวนค้นคว้าหาข้อมูลเชิงประวัติศาสตร์-วัฒนธรรมที่สงสัยใคร่รู้ พร้อมกับการสำรวจแหล่งท่องเที่ยวต่างๆ ก็เริ่มขึ้น …

ทีมวิจัยช่วยกันศึกษาสถานการณ์การท่องเที่ยวและผลการดำเนินงานที่ผ่านมาจากเอกสารที่ทำไว้แล้ว หรือที่เรียกกันว่า ข้อมูลมือสอง พร้อมกับแบ่งโซนกันไปเก็บข้อมูลตามหมู่บ้าน สำรวจแหล่งท่องเที่ยว และประวัติศาสตร์สำคัญของชุมชน เช่น ประวัติตาปะขาว เหตุการณ์อุทกภัย พร้อมกับจัดเวทีชาวบ้านพูดคุยถึงสถานการณ์การท่องเที่ยว การตรวจสอบข้อมูลกับชุมชน แล้วจึงนำมาข้อมูลมารวมกันอีกครั้งหนึ่ง

นอกจากนี้ ยังมีการสัมภาษณ์หาข้อมูลประวัติศาสตร์เชิงลึกกับกับคนเฒ่าคนแก่ พร้อมกับจดบันทึกเอาไว้ บางครั้งก็จำแล้วก็กลับไปจดที่บ้าน โดยจะเลือกคนในชุมชนดั้งเดิม แล้วจะมีการบอกกันเองว่าให้ไปหาใครบ้าง เวลาไปก็จะแต่งตัวธรรมดา สบายๆ บางทีก็ต้องพกหมากพลูไปด้วย เพื่อไม่ให้ผู้ถูกถามรู้สึกเกร็ง ถ้าเป็นทางการเกินไปจะไม่ได้ข้อมูล ส่วนใหญ่ชาวบ้านก็ยินดีให้ข้อมูล จะมีปัญหาบ้างก็ความไม่เข้าใจว่า “จะเอาข้อมูลไปถามอะไร” ทีมวิจัยก็ต้องอธิบายว่าทำไปทำไม เพื่ออะไร

อาจมีปัญหาเรื่องเวลาบ้างในการทำงาน เพราะทีมงานก็ติดภารกิจกันอยู่ แต่ก็ไม่เป็นปัญหามากนัก เพราะทุกคนได้ทำงานในพื้นที่การทำงานหลักอยู่แล้ว สอดคล้องกับภารกิจที่ทำอยู่ด้วย ไม่ใช่การวิจัยในพื้นที่ไกลๆ แบบที่คนนอกทำกัน

คุณสุธี ละม้าย สมาชิก อบต. เขาพระ หมู่ 2 บอกว่า การเข้าไปศึกษาแบบนี้จะเป็นประโยชน์กับชุมชนเอง ถ้าชาวบ้านเห็นคุณค่า “คนหมู่ 2 ไม่เคยรู้ว่าบ่อน้ำร้อนซึ่งร้อนไม่แพ้ที่อื่นนั้นมีคุณค่าแค่ไหน ทั้งที่มีประวัติยาวนานมากว่าร้อยปี เมื่อถามชาวบ้าน ชาวบ้านก็บอกได้แม้กระทั่งคนที่พบครั้งแรก คุณสมบัติพิเศษของน้ำพุร้อน ตรงนี้เป็นจุดที่ต้องชี้ให้ชาวบ้านเห็น นำไปสู่การใช้ประโยชน์”

ส่วนหนึ่งของข้อมูลน่าสนใจบริเวณพื้นที่อ่างเก็บน้ำ ซึ่งคลุมพื้นที่หมู่ที่ 5, 8 และ 9 จากคุณจเร ยับ สมาชิก อบต. เขาพระ หมู่ 9 และคณะทำงานแผนชุมชน…

“…ชุมชนพิปูนมีมาตั้งแต่รัชกาลที่ 3 ปลายรัชกาลที่ 4 ชุมชนขยายไปตั้งถิ่นฐานบริเวณหน้าเขา ถึงรัชกาลที่ 5 คนก็ไปจับจองที่ดินทำกินที่เป็นป่าสงวนแห่งชาติ ที่มีสัตว์ร้ายชุกชุม ปลายรัชกาลที่ 7 จะใช้การล่องเรือจากคลองดินแดนไปที่ตลาด จากอำเภอฉวาก เข้าพิปูน สมัยนั้น คนจะแผ้วถางป่าเพื่อปลูกมันสำปะหลัง ทำแร่ดีบุก ทำให้สัตว์ป่า โดยเฉพาะเสือใหญ่ เข้าไปทำลายสัตว์เลี้ยงของชาวบ้าน จนชาวบ้านหวาดระแวงมาก

ส่วนบริเวณพื้นที่อ่างเก็บน้ำเดิมก็เป็นชุมชนขนาดใหญ่ มีตำนานเทวดาหนองแว้ง ในช่วงเมษายนของทุกปี ชาวบ้านจะเห็นงูจงอางขนาดใหญ่สองตัวในวันพระ 15 ค่ำถึง 8 ค่ำ คนที่ไปหาปลาบริเวณหนองแว้งจะไม่ได้ปลาเลยสักตัว และถ้าใครไปนั่งเบ็ดก็จะพบกับเหตุการณ์ไม่คาดฝัน

ชาวบ้านบอกว่างูสองตัวได้เสียชีวิตที่สวนยาง กลายเป็นพื้นราบประมาณไร่เศษ ชาวบ้านไม่กล้าเข้าไป บริเวณนั้น และมีการกราบไหว้ บนบานอยู่เสมอ กลายเป็นความเชื่อหนึ่ง…

ยังมีตำนานอื่นๆ อีกมากมาย โดยเฉพาะบริเวณ ใต้อ่างเก็บน้ำมีอะไร? ภายหลังจากที่จมหายไปกับอุทกภัยอย่างไม่คาดฝัน …”

เดินมาเกือบถึงครึ่งทาง…จากการเก็บข้อมูลทำให้คนเขาพระเริ่มเห็นตัวเอง ภาคภูมิใจในเรื่องราวของตนเอง อย่างที่คุณนอบ สุคชเดช ตัวแทนชุมชนหมู่ 6 กรรมการหมู่บ้านและสมาชิก อสม. บอกว่า “รู้ประวัติศาสตร์แล้วสบายใจ ภูมิใจ และอยากที่จะบอกกับลูกหลานในชุมชนวันข้างหน้า” ทีมวิจัยเองก็เริ่มจะเป็นคนช่างสังเกต รู้จักบันทึก รู้จักคิด รู้จักประยุกต์มากขึ้น

…การเห็นและเข้าใจตัวตนชุมชนในวันนี้ จะนำไปสู่การเปิดตัวบอกเล่าเรื่องราวกับคนนอก และค้นพบแนวทางการจัดการการท่องเที่ยวตามเจตนารมย์ ด้วยแรงใจจากทีม อบต. เขาพระ แกนนำชุมชน และชาวบ้าน ในการขยับอย่างเป็นขั้นตอน ตั้งแต่เรื่องการรวบรวมข้อมูลที่ตกหล่น เรียบเรียงข้อมูลที่ค้นพบให้ชัดเจนและสมบูรณ์ที่สุด พร้อมกับการพูดคุยวิเคราะห์หาแนวทางที่มีอยู่บนฐานสิ่งที่ค้นพบอย่างต่อเนื่อง ผ่านกระบวนการ “งานวิจัยเพื่อท้องถิ่น”…สู่การพัฒนาอันเป็นส่วนหนึ่งของภารกิจ อบต. เขาพระ ในอนาคต…